Direksiyon Kimin Elinde? Davranışlarımızın Kaynağı ve Bağımlılığın Görünmeyen Yüzü

Günlük hayatta sıkça duyduğumuz, "O bana bunu dedi, ben de ona bunu söyledim," "Beni aldattı, o yüzden bunu yaptım," ya da "Bana yan baktı, bıçağı çektim" gibi ifadeler ilk bakışta birer "tepki" gibi görünür. Ancak bu cümlelerin altında yatan psikolojik gerçek çok daha sarsıcıdır: Dışa bağımlılık.

Bir birey, eylemlerinin nedenini tamamen karşısındaki kişinin davranışına bağlıyorsa, aslında kendi iradesini o kişiye teslim etmiş demektir. Bu durum, kişinin bir "özne" olmaktan çıkıp, dış faktörler tarafından kolayca yönetilebilen bir "nesne" haline geldiğinin kanıtıdır.

Davranışın Kaynağı: İçsel Denetim mi, Dışsal Kumanda mı?

Psikolojide "Denetim Odağı" (Locus of Control) kavramı, bireyin hayatındaki olayları neye bağladığını açıklar. Yukarıdaki örnek cümleleri kuran kişiler, denetim odağı tamamen dışarıda olan bireylerdir.

• Dışa Bağımlı Kişilik: "O yaptı, ben tepki verdim" diyen kişi, aslında bir kukla gibi hareket eder. Karşıdaki kişi ipi çektiğinde (küfrettiğinde), kukla hareket eder (yumruk atar). Burada karar mekanizması kişinin kendisi değil, dışarıdaki etkendir.

• Yönetilebilirlik: Bu kişiler manipülasyona en açık gruptur. Bir başkası onları kolayca öfkelendirebilir, üzebilir veya suça itebilir. Çünkü bu bireylerin duygusal anahtarları kendi ellerinde değil, başkalarının cebindedir.

Ergenlikte Bağımlılık: Sadece Madde mi?

Ergenlik dönemi, kimlik arayışının ve akran onayının zirve yaptığı bir evredir. Bu dönemde "dışa bağımlı" bir kişilik yapısı gelişmişse, bu durum kendini farklı formlarda gösterebilir. Genellikle bağımlılık dendiğinde akla sadece sigara, alkol veya uyuşturucu gelir; ancak asıl mesele bağımlı kişilik örüntüsüdür.

Bağımlılığın Farklı Yüzleri:

1. Madde Bağımlılığı (Sigara, Alkol, Uyuşturucu): Kişi, içsel boşluğunu veya dış dünyadan gelen baskıyı (stresi) yönetemediği için bir maddeye sığınır.

2. Davranışsal Bağımlılık: Bir madde kullanmasa bile; onay bağımlılığı, sosyal medya bağımlılığı veya toksik ilişki bağımlılığı gibi formlar görülebilir.

3. Kişilik Bazlı Bağımlılık: Eğer bir ergenin öz-değeri tamamen dış faktörlere (arkadaşlarının ne dediğine, sevgilisinin tavrına) bağlıysa, bu birey potansiyel bir bağımlıdır. Bugün bu bağımlılık bir "kişi" olabilir, yarın bir "alkol şişesi".

Bağımlılık Bir "Parametre" Meselesidir

Bağımlılık illa bir şey "tüketmek" değildir. Bir insanın davranış dinamiklerinin temelleri ne ölçüde dışa bağlıysa, o kişi o derecede bağımlıdır.

Önemli Not: Kendi duygularının sorumluluğunu alamayan, "O beni sinirlendirdi" diyerek şiddeti meşrulaştıran birey; aslında "Benim kendi iradem yok, beni başkaları yönetiyor" itirafında bulunmaktadır.

Özgürlük, bir başkasının size ne yaptığıyla değil, sizin o yapılan karşısında hangi duruşu sergileyeceğinizi seçme yeteneğinizle ölçülür. Direksiyonu dış faktörlere bırakanlar, hayat boyu başkalarının sürdüğü bir arabada savrulmaya mahkumdurlar.

Referanslar

1. Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs: General and Applied.

2. Bandura, A. (1973). Aggression: A Social Learning Analysis. Prentice-Hall.

3. Bornstein, R. F. (1992). The dependent personality: Developmental bases and therapeutic implications. Journal of Personality Disorders.

4. Goldstein, R. Z., & Volkow, N. D. (2002). Drug addiction and its underlying neurobiological basis: Neuroimaging evidence for the involvement of the frontal cortex. American Journal of Psychiatry.

5. Lefcourt, H. M. (2014). Locus of Control: Current Trends in Theory & Research. Psychology Press.

6. Koob, G. F., & Le Moal, M. (1997). Drug abuse: Hedonic homeostatic dysregulation. Science.

7. Peele, S. (1985). The Meaning of Addiction: Compulsive Experience and Its Interpretation. Lexington Books.

8. Twenge, J. M., Zhang, L., & Im, C. (2004). It's beyond my control: A cross-temporal meta-analysis of increasing externality in locus of control. Personality and Social Psychology Review.

9. Grant, J. E., Potenza, M. N., Weinstein, A., & Gorelick, D. A. (2010). Introduction to behavioral addictions. The American Journal of Drug and Alcohol Abuse.

10. Zimmerman, M. A., & Rappaport, J. (1988). Citizen participation, perceived control, and psychological empowerment. American Journal of Community Psychology.